Przyjaźń kojarzymy zazwyczaj z bezpieczeństwem, zaufaniem, wzajemnością i możliwością bycia sobą.

To właśnie przyjacielowi opowiadamy o swoich problemach, powierzamy sekrety, dzielimy się sukcesami i szukamy wsparcia w trudnych momentach. Dlatego znacznie łatwiej rozpoznać manipulację w relacji zawodowej czy w kontakcie z obcą osobą niż zauważyć ją tam, gdzie z założenia spodziewamy się życzliwości. Manipulacja w przyjaźni rzadko rozpoczyna się bowiem od otwartego poniżania, szantażu czy agresji. Częściej rozwija się stopniowo i przez długi czas może pozostawać niezauważona.

Pierwszym sygnałem ostrzegawczym często nie jest konkretne zachowanie drugiej osoby, lecz nasze własne samopoczucie. Po spotkaniu z przyjacielem zamiast poczucia bliskości pojawia się napięcie. Zaczynamy analizować, czy powiedzieliśmy coś niewłaściwego, czujemy potrzebę tłumaczenia swoich decyzji albo zastanawiamy się, dlaczego kolejny raz zgodziliśmy się na coś, czego właściwie nie chcieliśmy. Z czasem może pojawić się również poczucie winy, gdy próbujemy odmówić, postawić granicę lub po prostu wybrać własne potrzeby.

Manipulacja nie zawsze wygląda jak manipulacja

Najbardziej skuteczne formy manipulacji są zazwyczaj subtelne. Druga osoba nie musi wydawać poleceń ani mówić wprost: „masz zrobić to, czego chcę”. Może zamiast tego wzbudzać poczucie winy, wycofywać uwagę, stosować obrażanie się, przypominać o wcześniejszej pomocy albo przedstawiać swoje oczekiwania jako dowód prawdziwej przyjaźni.

„Gdyby naprawdę Ci na mnie zależało, znalazłabyś czas”.

„Po tym wszystkim, co dla Ciebie zrobiłem, spodziewałem się czegoś więcej”.

„Widzę, że inni są teraz dla Ciebie ważniejsi”.

Każde z tych zdań może oczywiście pojawić się również w zwyczajnej, zdrowej relacji i samo w sobie nie świadczy o manipulacji. Problem zaczyna się wtedy, gdy podobne komunikaty tworzą powtarzalny schemat służący wywieraniu presji. Człowiek stopniowo przestaje podejmować decyzje dlatego, że czegoś chce, a zaczyna podejmować je przede wszystkim po to, aby uniknąć niezadowolenia drugiej osoby.

W zdrowej przyjaźni można powiedzieć „nie” bez ryzyka emocjonalnej kary. Można mieć odmienne zdanie, innych znajomych, własne plany i własne granice. Bliskość nie wymaga rezygnacji z autonomii.

Dlaczego tak długo tego nie zauważamy?

Odpowiedź bardzo często znajduje się nie tylko w zachowaniu osoby manipulującej, ale również w naszej własnej historii. Jeżeli od dzieciństwa uczono nas, że należy być grzecznym, pomocnym i nie sprawiać problemów, w dorosłości możemy mieć trudność z rozpoznaniem momentu, w którym zwykła życzliwość zamienia się w rezygnację z siebie.

Osoba, która nauczyła się, że akceptację otrzymuje wtedy, gdy spełnia oczekiwania innych, może również w dorosłym życiu nieświadomie próbować „zasługiwać” na przyjaźń. Będzie dostępna zawsze, nawet kosztem własnego odpoczynku. Wysłucha problemów innych, choć sama nie będzie czuła się wysłuchana. Zgodzi się na kolejną przysługę, mimo że wewnętrznie będzie czuła złość. A kiedy w końcu spróbuje odmówić, zamiast ulgi może pojawić się poczucie winy.

Właśnie dlatego w Akademii Liderów tak wiele uwagi poświęcamy pracy z podświadomością, poczuciem własnej wartości, asertywnością, komunikacją oraz wpływem doświadczeń z dzieciństwa na dorosłe relacje. Nie chodzi jedynie o nauczenie się kilku gotowych zdań pozwalających powiedzieć „nie”. Znacznie ważniejsze jest zrozumienie, dlaczego dla jednej osoby postawienie granicy jest czymś naturalnym, a dla drugiej wywołuje ogromny lęk przed odrzuceniem.

Siedem sygnałów, którym warto się przyjrzeć

Jednym z pierwszych sygnałów jest częste wzbudzanie poczucia winy. Jeśli każda odmowa kończy się sugestią, że jesteśmy egoistyczni, niewdzięczni albo niewystarczająco zaangażowani w relację, warto przyjrzeć się temu mechanizmowi. Przyjaźń nie powinna być systemem nagród i kar, w którym akceptacja zależy od podporządkowania się oczekiwaniom drugiej osoby.

Drugim sygnałem może być brak równowagi. Jedna osoba nieustannie opowiada o swoich problemach, potrzebuje wsparcia i oczekuje dostępności, ale kiedy role się odwracają, nagle brakuje jej czasu, cierpliwości albo zainteresowania. Każda relacja przechodzi oczywiście przez okresy, w których jedna strona potrzebuje większej pomocy. Niepokojący jest dopiero trwały schemat jednostronności.

Trzecim elementem jest podważanie naszej oceny sytuacji i uczuć. Zdania takie jak „znowu przesadzasz”, „jesteś przewrażliwiona” czy „wymyślasz problemy” mogą z czasem sprawić, że zaczniemy wątpić we własne odczucia. Zdrowa relacja pozostawia przestrzeń na różne interpretacje tego samego wydarzenia. Nie musimy zgadzać się ze wszystkim, co czuje druga osoba, aby respektować fakt, że właśnie tak to przeżywa.

Czwartym sygnałem jest kontrolowanie poprzez zazdrość lub wyłączność. Przyjaciel może źle reagować na nasze inne znajomości, oczekiwać pierwszeństwa albo traktować rozwijanie nowych relacji jako zdradę. Tymczasem dojrzała przyjaźń nie polega na posiadaniu drugiego człowieka.

Piątym sygnałem jest wykorzystywanie powierzonych informacji przeciwko nam. To szczególnie bolesna forma naruszenia zaufania. Informacja przekazana w chwili słabości nie powinna później stawać się argumentem podczas konfliktu, sposobem zawstydzenia czy narzędziem nacisku.

Szóstym elementem jest warunkowa życzliwość. Dopóki zgadzamy się z drugą osobą, wszystko jest dobrze. Kiedy jednak stawiamy granicę albo wybieramy własne potrzeby, pojawia się chłód, wycofanie, ironia lub milczenie. W takiej relacji zaczynamy szybko uczyć się, jakie zachowanie zapewnia nam akceptację.

Siódmym sygnałem jest natomiast coś znacznie mniej oczywistego: zaczynamy przy tej osobie tracić siebie. Zanim coś powiemy, zastanawiamy się, jak zareaguje. Rezygnujemy z własnych planów, aby uniknąć konfliktu. Nie mówimy o sukcesach, ponieważ obawiamy się komentarza. Stopniowo zaczynamy dopasowywać siebie do relacji zamiast budować relację, w której możemy pozostać sobą.

Dlaczego granice są tak ważne?

Granica nie jest karą dla drugiego człowieka. Nie oznacza również egoizmu ani braku empatii. Jest informacją o tym, gdzie kończą się potrzeby drugiej osoby, a zaczynają nasze.

Problem polega na tym, że osoby z niskim poczuciem własnej wartości często interpretują stawianie granic jako ryzyko utraty relacji. W podświadomości może funkcjonować prosty mechanizm: „Jeżeli odmówię, przestaną mnie lubić”. W rezultacie dorosły człowiek zachowuje się według strategii, która kiedyś mogła pomagać mu zdobywać akceptację, ale obecnie prowadzi do frustracji i poczucia wykorzystywania.

Dlatego rozwijanie asertywności nie powinno ograniczać się do nauki komunikatów. Potrzebne jest również zrozumienie własnych reakcji, lęków i przekonań. Program Akademii Liderów obejmuje między innymi budowanie pewności siebie, asertywność i komunikację, psychologię osobowości i społeczną, terapię partnerską, zasady i metody pracy z podświadomością oraz pracę z wewnętrznym dzieckiem. Celem tej pracy jest między innymi lepsze rozumienie motywów własnych zachowań, poprawa relacji oraz większy spokój w codziennym życiu.

Nie każda trudna przyjaźń jest manipulacją

To bardzo ważne rozróżnienie. Konflikt, nieporozumienie, zazdrość czy nawet egoistyczne zachowanie nie oznaczają automatycznie, że mamy do czynienia z osobą manipulującą. Każdy z nas może czasem zachować się niedojrzale, powiedzieć coś pod wpływem emocji albo zbyt mocno skoncentrować się na własnych potrzebach.

Dlatego zamiast przyklejać ludziom etykiety, warto obserwować powtarzalność zachowań oraz to, co dzieje się, gdy próbujemy postawić granicę.

Czy druga osoba potrafi nas wysłuchać? Czy bierze odpowiedzialność za swoje zachowanie? Czy potrafi przeprosić? Czy szanuje nasze „nie”? Czy w relacji istnieje miejsce na nasze potrzeby i odmienne zdanie?

Odpowiedzi na te pytania mówią o jakości przyjaźni znacznie więcej niż pojedyncza kłótnia.

Czasami najtrudniejszą osobą do obrony jesteśmy my sami

Elżbieta Liszewska w swojej pracy w Akademii Liderów od lat zwraca uwagę na znaczenie poznawania siebie, własnych potrzeb oraz mechanizmów zapisanych w podświadomości. Akademia łączy pracę nad poczuciem własnej wartości, relacjami i komunikacją z analizowaniem wzorców wyniesionych z wcześniejszych doświadczeń. W programie znajduje się również praca z wewnętrznym dzieckiem, której jednym z celów jest uwalnianie się od wpływu dzieciństwa na obecne funkcjonowanie.

Rozpoznanie manipulacji nie musi więc rozpoczynać się od pytania: „Czy mój przyjaciel mną manipuluje?” Czasami lepszym początkiem są pytania skierowane do siebie: „Dlaczego tak trudno mi odmówić?”, „Dlaczego boję się, że ktoś odejdzie, kiedy postawię granicę?”, „Dlaczego cudze niezadowolenie jest dla mnie ważniejsze niż moje własne samopoczucie?”

To właśnie w odpowiedziach na takie pytania często kryje się wiedza, która pozwala zmieniać relacje.

Nie zawsze możemy zmienić drugiego człowieka. Możemy jednak nauczyć się rozpoznawać własne potrzeby, świadomie stawiać granice i wybierać relacje, w których bliskość nie wymaga rezygnacji z siebie.

I właśnie wtedy przyjaźń przestaje być próbą zasłużenia na czyjąś akceptację, a zaczyna być tym, czym powinna być od początku – spotkaniem dwojga ludzi, którzy mogą być blisko, nie odbierając sobie nawzajem prawa do bycia sobą.

Dołącz do nas: